Doğu Karadeniz bölgesinin tarihi çalışmaları deyince akla gelen ilk isim Trabzon Sürmeneli olan Mehmet Bilgin’dir. Genelde ülkemiz yerelde ise Karadeniz Bölgesi için kaynak eserleri imza atmıştır. Kendisinin Rize tarihi üzerine de çalışmaları vardır. Bir Zamanlar Rize isimli kitabımın önsözü için kaleme aldığı Rize Kültürüne Hizmet Eden Karıncalar isimli yazısını sizlerle paylaşıyorum.
KÜLTÜREL VE EKONOMİK İSTİLALAR
Fakat Heredot, Strabon, Arrianus gibi ilk çağda yaşamış yazarların günümüzde vazgeçilmez kaynak olan eserlerinde, Rize sahillerindeki iskele ve limanlardan, iç kesimlere ulaşım imkanı veren vadileri oluşturan nehirlerden ve bu vadilerde yaşayan halklardan bahsedilmesi bölgenin coğrafi karakteristiklerinin sahip olduğu özellikleri de ortaya çıkarır. Rize’nin uzun tarihine baktığımız zaman bölgede hakimiyet süren güçler, bu özelliklerinden dolayı sahildeki iskele ve limanların bulunduğu yerlerde, iç kesimlere ulaşım imkânı veren vadilere kaleler inşa etmiş ya da mevcut kaleleri tamir ederek sağlamlaştırmıştır. Asrımızda istilalar daha çok kültürel ve ekonomik oluyor. Asırların içinden süzülüp gelen kültürel kimlikler, inançlar, değerler hedef alınıyor, istenilen biçimde yeniden inşa edilebiliyor, değiştirilip dönüştürülüyor. Fakat çağların değişmesine rağmen amaç hiç değişmemiştir. Tek taraflı bağımlı kılmak ve köleleştirmek. Bilimin ve teknolojinin gelişmesi maliyetin daha düşük olmasına ve amacın daha kolay elde edilmesine yaramaktadır. Siz kültürel kimliğiniz konusunda kendi kendinizle kavga ederken, farkında olmadan uzatılan yeni kültürel kimliği üzerinize giyer ya da dini inançlarınızı daha doğru yaşayacağım diye yola çıkarken kendinizi mensup olduğunuz dinin dışında bir yerde bulursunuz. Hiç değişmeyen bu süreç yaşanırken ya da sürecin sonunda siz sadece kimlik ve inançlarınızı değil ekonomik varlıklarınızı da kaybettiğinizin farkına bile varamazsınız.
GURBETÇİ RİZE HALKI
Tarih ve kültürle ile ilgili yapılan çalışmalar, bu sinsi istilaya karşı en etkili mücadele aracıdır. İçinde yaşadığınız süreci, yaşarken fark edemediklerinizi, yaşanmışlarla size gösterir. Rizeliler doğup büyüdükleri vadilerin, Türkiye’nin Doğusu, Kafkasya, İran ve bu bölgelerin sahip oldukları ekonomik değer ve potansiyelin anahtarı olduğunu bu şekilde kavrayabilir, bu anlamda Karadeniz’in kilit noktalarından birinde yaşadığını görebilir. Bu toprakların değerinin ve tarihsel olarak bu topraklarda yaşayabilmek için sahip olduğu gücün farkına varabilir. Savunma amaçlı inşa edilmiş olan kaleler artık taşlarla değil kültürel ve ekonomik olarak inşa edilmektedir. Rize halkı, sahip olduğu özellikler nedeniyle geçen asırlarda kendi toprakları ailesini geçindirmeye yetmediği için Rusya gibi dış, İstanbul gibi iç gurbetlerde elde ettikleri kazançlarla Rize’deki yaşamlarını destekledi. Topraklarına, değerlerine sahip çıktı. Cumhuriyet sonrası değişen ekonomik şartlarda ülke çapında büyük başarılara imza atarak, ülke ekonomisine ve siyasetine damga vurdular. Bunun temel nedeni sahip oldukları ve sahip çıktıkları değerlerdir.
KAZMAZ VE RİZE
Son yıllarda Rize ile ilgili yayınlarda ve Rize’nin tarihi geçmişine, sosyal ve kültürel yaşamına ait çalışmalarda bir artış görülmektedir. Bunların önemli bir kısmı yurt dışı kaynaklı ve Rize bölgesinde etnik gruplar oluşturmaya yönelik çalışmalardır. Amerika’da, Almanya’da üniversite kürsülerinde Rize bölgesinde etnik grup yaratmaya ve Rize topraklarına sahip çıkmaya yönelik sempozyumlar ve bu çalışmaları finanse eden odakların destekledikleri yayınlar bu amaç için yapılmaktadır. Buna karşılık Rize bölgesi ile ilgili yerel çalışmalar da mevcuttur. Fakat bu çalışmalar Rizelilerin ekonomi, siyaset ve örgütlenme sahalarında elde ettiği başarılarla kıyaslandığı zaman, Rize insanının sahip olduğu özelliklerin ve potansiyelin bu konularda henüz tam olarak değerlendirilemediğini söyleyebiliriz. Yine de en kıt imkânlarla Rize’nin sosyal ve kültürel hayatı konusunda bir Rizeli mucizesi oluşturmak için didinen insanların varlığını biliyoruz. Hiç şüphesiz Süleyman Kazmaz bunların en önde gelenlerinden biridir. Ondan fazla eserine rağmen Rizeliler ve Rize adına söz söyleme yetkisine sahip olanların bu kişiden ve eserlerinden habersiz olması, Rize’ye verdiği eserler nedeniyle isminin bile anılmaması kendi ayıbımızdır. Bu konudaki hatalarımızı telafi etmek, eserlerini oluşturmuş veya oluşturmak için çaba sarf eden karıncalara destek olmakla mümkündür.
KARINCA VE FATİH SULTAN KAR
Yıllardır Rize’nin kültür hayatı, kültürel varlıkları konusunda çalışma ve didinmelerini izlediğimiz Fatih Sultan Kar da bu anlamda Rize’ye hizmet etmek için didinen karıncalardan biridir. Mimar Sinan’ın belgelerdeki imzasında kendini “ Sinan ser mimaran-i hassa. Allah yolunda hizmet eden topal bir karınca “ olarak tanımladığını düşünürsek bu karıncalara neler borçlu olduğumuzu daha iyi anlarız.
Onun Evvel Zaman İçinde Rize ve Bir Zamanlar Rize isimli eserler, içerdiği malzeme bakımından çok geniş bir kitleye hitap etmektedir. Yaşı ne olursa olsun, okuma alışkanlığı olmayanların bile sayfaları arasında dolaşırken, Rize’nin yakın geçmişi konusunda bire bir gözlem yapmak, bugünü değerli kılan ögeler konusunda doğrudan fikir sahibi olmak imkanına kavuşabilir. Kar’ın çalışmaları ve bu çalışmaların yayınlanması konusunda çaba gösterenler de bu onurdan paylarını alacaktır.
Fatih Sultan KAR / İST.
